Strefy pożarowe - czym są i jaki jest podział?

Strefy pożarowe - czym są i jaki jest podział?

Strefa pożarowa to cały budynek lub jego część oddzielona od pozostałych budynków albo części obiektu elementami oddzielenia przeciwpożarowego bądź odpowiednim pasem wolnego terenu. Jej wydzielenie ma ograniczać możliwość rozprzestrzeniania się pożaru. Ze względu na przeznaczenie i sposób użytkowania budynku przepisy wyróżniają strefy ZL, PM oraz IN, przy czym pierwsza grupa dzieli się dodatkowo na kategorie ZL I–ZL V. Sprawdź, czym różnią się poszczególne strefy pożarowe i jakie wymagania są z nimi związane.

 

Co to jest strefa pożarowa?

Strefa pożarowa to cały budynek albo wydzielona część budynku, oddzielona od innych budynków lub części obiektu w sposób określony w przepisach przeciwpożarowych. Granicę strefy mogą tworzyć elementy oddzielenia przeciwpożarowego, np. odpowiednio wykonane ściany i stropy, albo pas wolnego terenu o wymaganej szerokości. Taką definicję strefy pożarowej określa § 226 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

Strefa pożarowa nie jest więc po prostu pomieszczeniem, piętrem czy umownie wyznaczonym obszarem obiektu. Jej granice wynikają z zastosowanych rozwiązań budowlanych i wymagań ochrony przeciwpożarowej. Ściany i stropy stanowiące elementy oddzielenia przeciwpożarowego wykonuje się z materiałów niepalnych, a znajdujące się w nich otwory odpowiednio zabezpiecza, np. drzwiami lub innymi zamknięciami przeciwpożarowymi. Dzięki temu poszczególne części obiektu mogą być od siebie skutecznie oddzielone pod względem pożarowym.

Odrębną strefę pożarową może stanowić również jedna kondygnacja budynku, ale tylko po spełnieniu określonych warunków. Przepisy wskazują w tym przypadku na wymagania dotyczące klatek schodowych i szybów dźwigowych. Nie można więc przyjąć ogólnej zasady, że każde piętro automatycznie jest osobną strefą – sposób wydzielenia zależy od konstrukcji oraz zastosowanych zabezpieczeń przeciwpożarowych.

 

Jak dzieli się strefy pożarowe?

Podstawowy podział obejmuje strefy pożarowe ZL, PM oraz IN. Klasyfikacja jest związana przede wszystkim z przeznaczeniem i sposobem użytkowania budynku lub jego części. Inne wymagania dotyczą bowiem przestrzeni, w których przebywają ludzie, inne obiektów produkcyjnych i magazynowych, a jeszcze inne budynków przeznaczonych do hodowli zwierząt. W przypadku stref ZL stosuje się dodatkowo podział na pięć kategorii zagrożenia ludzi – od ZL I do ZL V.

Strefy ZL dotyczą obiektów, w których kluczowym kryterium klasyfikacji jest zagrożenie ludzi. Sam symbol ZL nie określa jeszcze dokładnej kategorii obiektu. Przepisy wyróżniają ZL I, ZL II, ZL III, ZL IV oraz ZL V, uwzględniając m.in. przeznaczenie budynku, sposób jego użytkowania oraz charakter osób, które w nim przebywają. Przykładowo budynki mieszkalne należą do ZL IV, natomiast budynki przeznaczone przede wszystkim dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się, takie jak szpitale, żłobki czy domy dla osób starszych – do ZL II.

Strefy PM obejmują przestrzenie produkcyjne i magazynowe, ale zakres stosowania właściwych dla nich wymagań jest szerszy. Obejmuje również garaże, kotłownie, hydrofornie, węzły ciepłownicze, rozdzielnie elektryczne, stacje transformatorowe, centrale telefoniczne oraz inne pomieszczenia o podobnym przeznaczeniu. Przy określaniu dopuszczalnej powierzchni stref PM znaczenie ma m.in. gęstość obciążenia ogniowego oraz występowanie pomieszczeń zagrożonych wybuchem.

Strefy IN odnoszą się natomiast do budynków inwentarskich, czyli związanych z hodowlą zwierząt. Przepisy określają dla nich odrębne dopuszczalne powierzchnie stref pożarowych, uwzględniając m.in. liczbę kondygnacji oraz sposób prowadzenia hodowli – ściółkowy lub bezściółkowy. Pokazuje to, że oznaczenia ZL, PM i IN nie są wyłącznie nazwami kategorii. Od zakwalifikowania budynku lub jego części do właściwej grupy zależą konkretne wymagania dotyczące bezpieczeństwa pożarowego.

 

Jakie są kategorie zagrożenia ludzi ZL I–ZL V?

Kategorie zagrożenia ludzi dzielą budynki oraz ich części na pięć grup: ZL I, ZL II, ZL III, ZL IV i ZL V. Klasyfikacja uwzględnia przede wszystkim:

     ●przeznaczenie obiektu,

     ●sposób jego użytkowania,

     ●charakter osób, które mogą w nim przebywać.

Ma ona znaczenie przy określaniu wymagań ochrony przeciwpożarowej dla konkretnego budynku lub jego strefy pożarowej.

Kategoria ZL I dotyczy przede wszystkim miejsc, w których może jednocześnie przebywać duża liczba osób niebędących ich stałymi użytkownikami. Istotną granicą wskazaną w przepisach jest ponad 50 osób. Do tej kategorii mogą więc należeć strefy obejmujące np. duże sale przeznaczone dla wielu użytkowników, o ile nie są one przeznaczone przede wszystkim dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się. Liczba i charakter użytkowników mają znaczenie dla wymagań dotyczących bezpieczeństwa pożarowego i możliwości sprawnej ewakuacji.

Do ZL II zalicza się strefy przeznaczone przede wszystkim dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się. Przepisy jako przykłady wymieniają szpitale, żłobki, przedszkola oraz domy dla osób starszych. W takich obiektach sposób organizacji ochrony przeciwpożarowej ma szczególne znaczenie, ponieważ część użytkowników może potrzebować pomocy podczas opuszczania zagrożonej przestrzeni. Odpowiednio zaprojektowany system przeciwpożarowy może wspierać szybkie wykrycie zagrożenia i uruchomienie przewidzianych procedur, jednak zakres wymaganych zabezpieczeń zawsze wynika z przepisów i parametrów konkretnego obiektu.

ZL III obejmuje budynki użyteczności publicznej, które nie należą do kategorii ZL I ani ZL II. ZL IV odnosi się natomiast do budynków mieszkalnych, a ZL V – do budynków zamieszkania zbiorowego niezakwalifikowanych do ZL I lub ZL II. Oznacza to, że samo określenie funkcji obiektu jako miejsca, w którym przebywają ludzie, nie wystarcza do wskazania właściwej kategorii. Konieczne jest uwzględnienie jego konkretnego przeznaczenia i sposobu użytkowania.

Jedna strefa pożarowa może być zaliczona do więcej niż jednej kategorii zagrożenia ludzi. W takim przypadku przepisy wymagają spełnienia wymagań określonych dla każdej z tych kategorii. Klasyfikacja ZL jest więc punktem wyjścia do ustalenia konkretnych wymagań technicznych i przeciwpożarowych, ale sama nie przesądza jeszcze o konieczności zastosowania wszystkich dostępnych zabezpieczeń.

Dotyczy to również takich rozwiązań jak monitoring pożarowy. Jego zastosowania nie należy wiązać automatycznie wyłącznie z oznaczeniem ZL I, ZL II, ZL III, ZL IV czy ZL V. O wymaganych urządzeniach i systemach ochrony przeciwpożarowej decyduje szerszy zestaw kryteriów wynikających z przepisów dotyczących danego rodzaju obiektu. Dlatego prawidłowe zakwalifikowanie strefy ZL stanowi jeden z etapów ustalania, jakie zabezpieczenia są potrzebne w konkretnym budynku.

 

Jak określa się powierzchnię strefy pożarowej?

Powierzchnię strefy pożarowej oblicza się jako powierzchnię wewnętrzną budynku albo jego części stanowiącej daną strefę, z uwzględnieniem powierzchni antresoli. Przy ustalaniu wielkości strefy bierze się więc pod uwagę przestrzeń znajdującą się w jej wyznaczonych granicach. Prawidłowe określenie powierzchni jest bardzo ważne, ponieważ przepisy wskazują maksymalne wartości, których konkretna strefa pożarowa nie może przekraczać.

Dopuszczalna powierzchnia strefy pożarowej nie jest jednakowa dla każdego obiektu. Jej wartość zależy m.in. od rodzaju strefy – ZL, PM lub IN – oraz parametrów i sposobu wykorzystywania danego budynku. W przypadku stref ZL znaczenie mają kategoria zagrożenia ludzi oraz wysokość i liczba kondygnacji obiektu. Dla stref PM przepisy uwzględniają również takie czynniki jak gęstość obciążenia ogniowego czy występowanie pomieszczeń zagrożonych wybuchem.

Określenie powierzchni strefy ma bezpośrednie znaczenie dla zaplanowania ochrony przeciwpożarowej obiektu. Jeżeli wymagania techniczne przewidują podział budynku na kilka stref, trzeba adekwatnie zaprojektować ich granice i wdrożyć wymagane zabezpieczenia. Podział ten stanowi punkt odniesienia również przy planowaniu rozwiązań aktywnej ochrony przeciwpożarowej. Schemat instalacji pożarowej może przedstawiać rozmieszczenie i powiązanie poszczególnych urządzeń systemu, ale nie zastępuje prawidłowego określenia granic i powierzchni stref pożarowych wynikającego z dokumentacji projektowej oraz obowiązujących wymagań.

 

Jaka może być maksymalna powierzchnia strefy pożarowej?

Nie istnieje jedna maksymalna powierzchnia strefy pożarowej, którą można zastosować do każdego budynku. Dopuszczalny metraż zależy od rodzaju strefy oraz parametrów obiektu. W przypadku stref ZL przepisy uwzględniają kategorię zagrożenia ludzi, a także wysokość i liczbę kondygnacji budynku. W efekcie dwie strefy o takim samym przeznaczeniu mogą mieć różne limity powierzchni.

Dobrze obrazują to limity dotyczące stref ZL I, ZL III, ZL IV i ZL V. W budynku o jednej kondygnacji nadziemnej ich dopuszczalna powierzchnia może wynosić 10 000 m². Dla budynków niskich wielokondygnacyjnych przepisy wskazują 8 000 m², dla średniowysokich – 5 000 m², natomiast dla budynków wysokich i wysokościowych – 2 500 m². Wraz ze zmianą parametrów budynku zmienia się więc również powierzchnia, jaką może obejmować jedna strefa.

Bardziej restrykcyjne limity dotyczą kategorii ZL II, czyli stref przeznaczonych przede wszystkim dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się. Dopuszczalna powierzchnia wynosi 8 000 m² w budynku jednokondygnacyjnym, 5 000 m² w niskim budynku wielokondygnacyjnym, 3 500 m² w budynku średniowysokim oraz 2 000 m² w budynku wysokim i wysokościowym. Różnica ma praktyczne znaczenie m.in. w obiektach takich jak szpitale, żłobki, przedszkola czy domy dla osób starszych.

Inaczej określa się limity dla stref PM i IN, dlatego wartości właściwych dla ZL nie można przenosić na magazyn, halę produkcyjną czy budynek inwentarski. Przy strefach PM znaczenie mają m.in. gęstość obciążenia ogniowego, wysokość budynku oraz występowanie pomieszczeń zagrożonych wybuchem. Dla stref IN przepisy wiążą dopuszczalną powierzchnię m.in. z liczbą kondygnacji oraz rodzajem hodowli. Właśnie dlatego przed określeniem maksymalnego metrażu trzeba najpierw prawidłowo zakwalifikować strefę pożarową, a następnie sprawdzić limit przewidziany dla konkretnego obiektu.

 

Dlaczego budynki dzieli się na strefy pożarowe?

Podział budynku na strefy pożarowe ogranicza możliwość rozprzestrzeniania się ognia i jego skutków pomiędzy poszczególnymi częściami obiektu. Pozwala wydzielić przestrzenie w taki sposób, aby pożar powstały w jednej części budynku nie przeniósł się swobodnie do kolejnych. Granice stref tworzą odpowiednio zaprojektowane elementy oddzielenia przeciwpożarowego, takie jak ściany i stropy spełniające określone wymagania odporności ogniowej. Podział na strefy stanowi więc jeden z podstawowych elementów biernej ochrony przeciwpożarowej budynku.

Strefy pożarowe wpływają również na sposób projektowania całej ochrony przeciwpożarowej obiektu. Projektant bierze pod uwagę m.in.:

     ●przeznaczenie budynku,

     ●jego wysokość,

     ●kategorię zagrożenia ludzi,

     ●gęstość obciążenia ogniowego w przypadku określonych obiektów PM.

Parametry te wiążą się także z wymaganymi klasami odporności pożarowej i ogniowej budynków oraz ich elementów. Klasa odporności pożarowej odnosi się do budynku lub jego części, natomiast odporność ogniowa określa właściwości poszczególnych elementów konstrukcji, opisując je m.in. kryteriami R, E i I.

Sam podział obiektu na strefy nie wyczerpuje jednak ochrony przed pożarem. Bierne rozwiązania konstrukcyjne ograniczają rozwój zagrożenia, ale nie zastępują urządzeń, które wykrywają pożar, sygnalizują alarm lub wspierają działania podejmowane po jego wykryciu. Dlatego zabezpieczenia ppoż należy rozpatrywać jako współdziałające ze sobą elementy – od konstrukcji i dróg ewakuacyjnych po wymagane urządzenia przeciwpożarowe oraz gaśnice. Dobierając rodzaje gaśnic, trzeba uwzględnić przede wszystkim rodzaj materiałów, które mogą ulec zapłonowi, i odpowiadającą im klasę pożaru.

W obiektach firmowych warto więc patrzeć na bezpieczeństwo pożarowe całościowo. Prawidłowy podział na strefy i odpowiednie parametry konstrukcji tworzą pierwszą warstwę ochrony. Kolejną mogą tworzyć rozwiązania, które pozwalają szybko wykryć zagrożenie, zaalarmować osoby znajdujące się w obiekcie i uruchomić zaplanowane procedury. Dobór systemu zależy od specyfiki konkretnego budynku – inaczej wygląda ochrona biura, a inaczej hali produkcyjnej, magazynu czy rozbudowanego obiektu usługowego. Profesjonalne zaprojektowanie zabezpieczeń pozwala połączyć wymagania prawne z rozwiązaniami dopasowanymi do realnych zagrożeń występujących w obiekcie.

 

Kto odpowiada za przestrzeganie wymagań ochrony przeciwpożarowej?

Za zapewnienie ochrony przeciwpożarowej budynku, obiektu budowlanego lub terenu odpowiada przede wszystkim jego właściciel. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej nakłada na niego konkretne obowiązki:

     ●przestrzeganie wymagań techniczno-budowlanych, instalacyjnych i technologicznych,

     ●wyposażenie obiektu w wymagane urządzenia przeciwpożarowe i gaśnice,

     ●zapewnienie ich przeglądów, konserwacji i napraw,

     ●stworzenie użytkownikom warunków do bezpiecznej ewakuacji.

Obowiązki obejmują również przygotowanie obiektu do prowadzenia akcji ratowniczej i ustalenie zasad postępowania na wypadek pożaru.

Część lub całość tych obowiązków może przejąć zarządca albo użytkownik obiektu, gdy wynika to z umowy cywilnoprawnej ustanawiającej zarząd lub użytkowanie. Jeżeli strony nie zawarły takiej umowy, odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej spoczywa na podmiocie, który faktycznie włada budynkiem, obiektem lub terenem. Ustawa wskazuje również, że czynności z zakresu ochrony przeciwpożarowej wykonują osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje.

Prawidłowe wydzielenie stref pożarowych stanowi tylko część obowiązków związanych z bezpieczeństwem obiektu. Właściciel lub odpowiedzialny zarządca musi spojrzeć szerzej na zabezpieczenia ppoż. – uwzględnić m.in. wymagane urządzenia przeciwpożarowe, drogi i warunki ewakuacji, sprawność zastosowanych zabezpieczeń oraz właściwe wyposażenie w gaśnice. Znaczenie mają także wymagane klasy odporności pożarowej i ogniowej budynków oraz ich elementów, ponieważ wpływają na to, jak konstrukcja zachowa się w warunkach pożaru.

Ochrona nie kończy się również na samym zakupie urządzeń. Ustawa wymaga utrzymywania urządzeń przeciwpożarowych i gaśnic w stanie zapewniającym ich sprawne oraz niezawodne działanie. Oznacza to potrzebę regularnej kontroli zastosowanych rozwiązań i dostosowania ich do charakteru obiektu. Dotyczy to zarówno rozbudowanych systemów bezpieczeństwa, jak i bardziej podstawowego wyposażenia – rodzaje gaśnic muszą odpowiadać zagrożeniom występującym w danym miejscu. W przypadku firm i rozbudowanych obiektów dobór, integrację i obsługę zabezpieczeń warto powierzyć specjalistom, którzy spojrzą na ochronę budynku jako na jeden spójny system.